Inalmama jan ukaxa kukamama (Erytroxilum coca), jayani marani ch’uxna quqawa, jichhapachanakaxa yatisiwa niya 4000ni maranitapa. Unstataynawa qullana qhirwa uraqinakasana.

Suma uñakipatasti jikxatasiwa 14ni aski yänaka, alcaloides sata uñt’ata. Ch’amañchiri yänakani (aminoácidos), jisk’a yänaka jañchisaru yanapiri (vitaminas) A, B1, C ukhamaraki E, mayaxa tiamina sata, niacina satasa ukhamaraki riboflavina sata kuna, uka yänakapï ch’uxña inalmamaruxa sinti phuqhatakaspasa ukhamaru uñanaqayixa mayni quqanakata sipansa, ukatxa yanapataynawa janchixa umaniñapataki. Yanaparakitaynawa  toxinas jan wali yänaka chhaqhayañansa,  jani walinaka janchisataki t’unjasinsa.

Wakisiwa yatiyaña taqi lurawinaka ukhamaraki amtawinaka utjki Aymara Markaru Yanapt'iri TAntachawina khaysa Catalunya markana, aruskipt'aña markachirinakapampisa ukhama.

Jach’a marka utt’ayañasti Estado sutini, wakisiwa pä tuqita uñakipaña, markachirinaka tuqita ukhamaraki pachpa Estado tuqitsa, wakisiwa pä saphi amuyt’anaka uñakipaña: mayiristi kamisatixa markachirinakaxa tantasitapxi, irnaqapxi taqpachani ukasti pachpa Estado ukarakiwa ukatxa, payïristi, kamisatixa Estado p’iqirinakaxa awkikaspasa ukhama irpharupxi aski amuyanakampi juk’ampisa iyawsata taqininsa ukhama.

Yapump uywamp jakasirinakan sarnaqawipax kunayman sarawiniwa. Jupanakax yatipxiwa, kunayman manq’anak wakicht’asiña. Ukatwa, kunjamas iwij chalunxat wakicht’as ukxat qillqt’añani.

Nayraqatax mä liq’i iwijaw kharsuña. Ukatx aychapx kuchillumpiw taru taru, suka sukch’arkhinuqaña. Wali sumañapatakix ukhamarus jan chhichhillankan k’awnantañapatixa, jayumpiw jach’irpayaña. Ukat suma wañarañapatakix mä jach’a law sayt’ayasin ukaruw iwij aychax warkataña.