
Manq'asiñamp k'umara jakasiñampi
Suma maq’asiña tuqita ukhamaraki k’umara jakasiña tiqitsa mä juk’a arunakampi jisnawa akhamata: nayra yatiwinakampi ukhamaraki jichhapacha yatiwinakampiwa sarnaqasita. Ch’uqimpi ukhamaraki ch’uñu, tunta ukatxa utjarakiwa uywa chichi, lichi, juyra manq’asiña ukanakawa juk’ampisa utji; imasiña manq’anakasa utjaraki: waña ch’uñu (papa deshidratada), ch’arkhi (carne seca), ukatxa siwara, qañawa pitu lurasitasa utjaraki, mä juk’ita cayas utjaraki ukhama. Uka manq’anakaru yamapxat’asitarakiwa ch’uxña achunakampi. Nayra pachaxa thakhi saranakawa utjatayna tunqu ukhamaraki pirasa, yaqha frutanaka turkt’asiñataki jayumpisa jan ukaxa waña juyranakampisa ukhama.
Uka nayra turkt’asiña achunakasti jichhapachaxa aljasiña alasiñakiwa utjxi, ukampisti chanipata chanipatjamaxipï, urasaxa janiwa yatisitaxiti suma achuti jan ukaxa qullanakampi achuyatacha ukanakaxa. Kunatixa utjawayi khaya 1985 maratpacha libre importación kamachimpixa manq’asiñaruxa purxipï jaya markata apanita maq’anaka yaqhipanakasti qullanakampi yapuchata ukhama, ukampisti pachamama uraqisarusa sintiwa jan walt’ayataxiti, jach’a empresas ukanakakiwa yapuchxapxi ukampisti sintirakiwa jisk’a yapumpi jakasirinakarusti aynacht’ayaski. Kunatixa jichhapachaxa munasxi qulqi chani alasiñataki ukasti saña munipï sinti ch’amaxi khitinakatixa jan qulqichasiña yatxapxi jan ukaxa jan qulqichasiñjamaxiti ukanakataki, ukasti sinti llakisiñjamarakiwa.
K’umara jakasiwi ukhamaraki qullasiwi uka tuqinakasti saraksnawa, qullanakasa qullayasiñasa qulqitakixipï; ukatwa utji qulqimpi yanapt’ata qullasirinaka subvención sutini wakiyawinakasa. Markachirinakasti qullsipxiwa pä kasta yatxatawinakampi: pachpa yatiwinakampi, qullikirinakampisa uka jilanakasti satarakiwa yatiri qulliri, ajayu irpxatiri, ukhama, taqi kasta sutinakampi uñt’ata. Ukatsti utjarakiwa médicos y enfermeras yatxatata jach’a markanakana, yaqhipaninakasti janiwa aymarata parlañsa yatipkiti. Aka kasta amuyanaka ullart’añataki utjarakiwa panka wakt’ayatanaka, jisnawa uñakipt’apxasmawa Fernández Juárez jilatana qillqata, “médicos y yatiris” sata sutini.
Jichha qhipa maranakansti utxarakiwa juk’ampacha yanapt’awinaka. Machaqa markansti utjxarakiwa walja qullasiña utanakasa ukhamarakiwa utxi qullirinakasa. Uka kasta qullayasiñanakampisti jilxatxarakipï qulqi munañaxa ukatwa pachpa municipio jan ukaxa gobierno central ukanakasa yanapt’apxi ukampisti k’achitata chhaqhayañawa utxi kunatixa nayrapacha qullasiña yatitanakasa, inasas askichispa sumpacha amuyaña jani sinti qulqitakiñapataki, ukahamaraki jani nayra yatiwinakasa chhaqahañapataki.
Machaq amuyt'anaka
-
Inalmamana aski yänakapa. Néstor Calle Pairumani.
Inalmama jan ukaxa kukamama (Erytroxilum coca), jayani marani ch’uxna quqawa, jichhapachanakaxa yatisiwa niya 4000ni maranitapa. ... -
Wakisiwa yatiyaña lurawinaka Catalunya markana
Wakisiwa yatiyaña taqi lurawinaka ukhamaraki amtawinaka utjki Aymara Markaru Yanapt'iri TAntachawina khaysa Catalunya markana, aruskipt'aña ... -
Nayra Markanakaru jiskt’awi tuqita. Mauricio Díaz Vidaure. CEJIS
Jach’a marka utt’ayañasti Estado sutini, wakisiwa pä tuqita uñakipaña, markachirinaka tuqita ukhamaraki pachpa Estado tuqitsa, ... -
Iwija chaluna. Leandro Quispena qillqata, JAQI ARU
Yapump uywamp jakasirinakan sarnaqawipax kunayman sarawiniwa. Jupanakax yatipxiwa, kunayman manq’anak wakicht’asiña. Ukatwa, kunjamas iwij chalunxat ...




