
Markasan Tantachawinakapa
Jesús de Machaqa jach’a markansti pä jach’a tama tantachawiwa utji, uka jach’a tantachawirakiwa taqpacha markachiriru anthapi. Mayniristi satawa Marka de Ayllus y Comunidades Originarias de Jesús de Machaqa (MACOJMA) sata sutiti ukatsti utjarakiwa Marka de Ayllus y Comunidades de Parcial Arriba sata sutini; uka pä markapi nayra alay suxta ukhamaraki manqha suxta ajanuskixa. Maranakampitxa uka tayka jach’a tantachawinakasti wasitatawa ch’amachasiwayi markapata arsusiñataki, ukatpï machaqa amtanaksa kunkanchi, aski qamawsa thaqhañaru unjasi, pachpa tantachawinakarakiwa territorio indígena autónoma sasa sutini kamachinaksa jikxatarakixa, kamisatixa khaya 2009 marata ut’ayasitaxi ukhama.
Sapa jach’a marka tantachawinsti utjipï yaqha jiska tantachawinaka. Marka taypinxa utjiwa ayllunaka (pä tunka suxtani taqpachaxa), sapa ayllunsti utjarakiwa comunidades originarias sata sutini tantachawinaka (mä ayllunxa utjaaspawa paya, pusi, kimsa qalqu comunidad tantachawisa). Ukatxa utjiwa Má ayllu yaqha aru parlasiri Irohito Urus sata sutini, jupanakasti jakasipxiwa quta thiyana. Ukhamapï uka pä jach’a markaxa tantachasi jach’a kawiltuna sapa maya.
Uka tantachawisti p’iqinchatawa Jach’a Kawiltu sata sutimpi. Jiliri mallkunaka ukhamaraki jiliri mallku taykanakawa tantachasipxi uka tantachawinxa sapa comunidades originarias tuqitsa utjarakiwa mä mallku awki ukhamaraki mä mallku taykampi chikt’ata ukhama. Ukawa Jach’a Kawilta sata sutini, piqichata Jach’a Mallkuna ukhamraki Jach’a Mallku Taykana ukhama, paninita panini. Janiwa sapaki mallku lurañaxa utjiti jan ukasti chacha-warmiñapawa.
Sumpacha sarxaruñapatakisti mä kawiltuxa ut’ayasiwa t’aqanakaru. Janiwa Jach’a mallkuki ni Jach’a Mallku taykakisa p’iqikiti, jan ukasti utjiwa pusi p’iqinaka, ukatxa utjirakiwa yaqhatama arkirinaka jiliri mallkunakampi ukhamaraki mallkutaykanakampi. Ukatxa utjaskakakiwa jaqha t’aqanaka: comisiones sata sutini t’aqanaka, ukhampï irnaqapxixa taqi mallkunaka ukhamaraki mallku taykanakasa. Jichha pachanakaxa uka irpiri mallku awkinakasa ukhamaraki mallku taykanakasa wali yatiñani markachirinakaxarakiwa, ukatwa sapa maratjama sumpacha arsurinakasa utjxi jisnawa, ukatxa utjarakipï sapa amtanakanisa ukhama. Wakisiwa machaqa pachanakanxa aski amuyampi yanapt’asiña markasa layku sakiwa jisna.
YANAPT'IRI TANCHACHAWINAKA
A. JESUS DE MACHAQA ALCALDIA.
Sexta Sección Municipal ut’ayawimpisti Machaqa markaxa machaqa thakhirakwa jist’ari. Niya tunka maranakawa kunatixa trámites satäki uka irnaqawinaka sarnaqawayapxi, walja kutirakiwa khaysa Parlamento tuqirusa sarata utji, unxtasiwinakasa utji ukhama; wasitata papilanaka qilqawisa utjawayi ukhama. Nayriri qillata pachasti utjanwa mä proyecto phisqiri sección municipal sata amta ukatxa wasitatampiwa qillqawata ukampipï sexta sección municipal sata mustuwayxixa. Jichhaxa Municipio de Jesús de Machaqa sata sutiniwa niya phisqa mara sarxarxi ut’asiwipatpacha.
Khaya 2005 maratwa municipio sata sutimpi sarnaqataxi Machaqa Markanxa. Ukaxa saña munipï pachpa markachirina irpxaruña sasa, jiwaspachpa irpxarusiña sasa saraksnawa, ukatakixa, gobierno boliviano tuqitxa utjiwa qulqi jakhuqawi. Uka qullqinaka askiru apnaqañatakisti wakisirakiwa jikikipaña amtawinaka phisqa marataki (Planes de Desarrollo Municipal), utjiwa jikikipaña mara amtanaksa (Planes Operativos Anuales) ukanaka, ukatxa wakisirakiwa pachpa Kaqiltu taypina ukhamaraki khitinakatixa irnaqiritaki ut’ayataki ukanakampisa sumaru kunkachaña. Pachpa kamachinakampisti amtasirakispawa yaqha qulqinakampi yapxatasiñasa, ukanakaxa markachiritjamarakiwa.
Jichha chijllawinakampisti Machaqaxa waliwa aruskipt’añapani kunatixa Municipio thakhixa suma saphintatawa ukampisa irpirinakapasti sumpacha amuyampiwa kunkañchañapa. Machaqa Markaxa jaya marani markawa, wakisiwa jaya maranaka sarnaqañapa ukhamaraki machaqa thakhinaksa wakiyañapa qullana markataki. Aka tuqinakaststi qillqanaksa aphapirakiñaniwa.
B. MACHAQA AMAWT’A SATA QUTUCHAWI.
Aka amuyasti parlasinwa khaya 1998-2000 maranakatpacha, kunapachatixa Centro de Investigación y Promoción del Campesinado CIPCA qutuchawixa mistuwayxi machaqa markata ukhamaraki Comisión Episcopal de Educación CEE uka qutuchawisa sarxapxawa sasa aruxa utjana ukapachanakatpacha. Tata PepeHrakiwa munana utjañapa mä qutuchawi utjañapa, ukampiwa Machaqa markana wakt’aysna nayraru sarantawi wakiyawinaka ukhamaraki ukampirakikwa chaninaksa thaqhanitani sasina.
Machaqa Amawt’a sata ut’ayawisti ch’amañchasiwayiwa kunatixa Centro de Educación Técnica y Humanística y Agropecuaria (CETHA) ukaxa irnaqatayna niya 30 maranaka, kikkparaki ch’amañchasitayna Centro de Apoyo a la Educación Machaqueña (CAEM) sata tqutuchampisa. Uka qutuchampipï kunatixa YATIQAÑA ukhamaraki YATIYASIÑA amtanakaxa ch’amañchata jichhapachanakaxa. Uka qutuchawi tuqirakiwa thaqataxi yanapt’asiña chaninakasa ukhamata kunatixa Comisión Episcopal de Educación ukana irnaqawipakana khaya 1978ni marata kikpa lurasina.
Machaq amuyt'anaka
-
Inalmamana aski yänakapa. Néstor Calle Pairumani.
Inalmama jan ukaxa kukamama (Erytroxilum coca), jayani marani ch’uxna quqawa, jichhapachanakaxa yatisiwa niya 4000ni maranitapa. ... -
Wakisiwa yatiyaña lurawinaka Catalunya markana
Wakisiwa yatiyaña taqi lurawinaka ukhamaraki amtawinaka utjki Aymara Markaru Yanapt'iri TAntachawina khaysa Catalunya markana, aruskipt'aña ... -
Nayra Markanakaru jiskt’awi tuqita. Mauricio Díaz Vidaure. CEJIS
Jach’a marka utt’ayañasti Estado sutini, wakisiwa pä tuqita uñakipaña, markachirinaka tuqita ukhamaraki pachpa Estado tuqitsa, ... -
Iwija chaluna. Leandro Quispena qillqata, JAQI ARU
Yapump uywamp jakasirinakan sarnaqawipax kunayman sarawiniwa. Jupanakax yatipxiwa, kunayman manq’anak wakicht’asiña. Ukatwa, kunjamas iwij chalunxat ...




