
Sarawisamp sarnaqawisampi
Jesús de Machaqa markasti sullka jilata markawa nayra kimsa jach’a Machaqa markanaka uñt’ata taypinxa. Jiliristi Santiago de Machaqa ukjarusti taypirijamasti San Andrés de Machaqa, Sullkasti Jesús de Machaqa ukhama; kimspacha jilanaka. Pä markasti khaya 2002 marata llamayu phaxsita ut’asxi sección municipal sutini, ukampisti kimsanpachawa irnaqasxapxani, jupanaka pachpana apnaqasita ukhama. Jesús de Machaqa markasti niya tunka marawa irnaqawayapxi municipio jikxatañataki, ukhatpachasti, sexta sección municipal ukhama uñt’ataxiwa aka Qullasuyu markasana ukjhamaraki jaya markanakansa. Jesús de Machaqasti jikxatasiwa inti jalsu tuqiru arupuna qutata jan ukasti jisnawa Desaguadero jawira salsuru, niya 25ni tupu saranaka (120ni kilómetros saraksnawa) La Paz markata. Niyapini taypinkiwa pä jach’a khunu qullunakata: Jillimani Achachila inti jalsu tuqita ukhamaraki Saxama Achachila aynacha-inti jalanta tuqitxa, Titiqaqa Wiñaymarka qutatsti aynacha tuqiru uñtañankiwa.
Janiwa suma yatisiti kuna pachatsa Jesús de Machaqa markaxa uñstawaypacha, ukampisa, utjipï amuyt’awinakaxa uka pacha yatiñatakixa. Arunaka uñakipasina, lurawinaka uñxatasina ukhamaraki pachpa aruta amuykipasinsti uñstawi tuqita, utjipï pä thakhi sasñani uka yatiñatakixa:
- mayiristi sipï: Machaqa arusti saña muniwa uñstaña, wasitata ut’asiña, inasa ukaxa jischispa Jesús de Machaqa sutixa uñspachawa kunapachatixa nayra Qhunqhu Wankani ukjata sartawayxapchi yaqha chaqaru ut’asiñataki ukjatpacha;
- payiri amuyt’asti irpistaspawa mä chaka aruta lup’ikipasina, Mä chakatxaya jutchispa Machaqa aruxa sasapi amuyt’apxixa, uka chakasti saña munaspawa: chaka Jisk’a Machaqata jach’a Machaqaru; jan ukhamakaspa ukaxa chaka arusti jutaspawa chakäna aruta, ukhamaspasti, saña munaspaya chakäna warawarata. Aka amuyanakaasti arsutapi Roberto Choque jilatana, wakisipawa juk’ampi qhanañchaña.
Machaqa arusti utjipï qillqata papilanakaru kunapachatixa achachilanakasaxa 32ni quri qarwa khumumpi aläkaspasa ukhama churapxatayna Corona de España markaru uraqisa jani aparayasiñataki. Uka papilanakasti qhanañchiwa Machaqa uraqixa uñt’atataynawa: Jach’a Machaqa (kunatixa jichhaxa Santiago ukhamaraki San Andrés sutini, ukatsti, Jisk’a Machaqa ukampisti Jesús de Machaqa uraqinakaru.
Machaqa markasti janiwa sapakiti, jan ukasti pachpa aymara markawa, jichha pachatakixa inasa aymara saphiwa jisna kunatixa uka markanakanpï sum pacha aymara arusa imasipkixa. Aymarata parlañaxa wali jach’awa, uñstakipatsa, jakawipatsa janiwa tukuyksnati, ukampisa utjiwa amuyt’awinaka, sañani kimsa amuyt’awinaka qilqata:
a) Aymara aru uñakipasina. Aka lup’iwixa amuyt’ayiwa kunatixa aymara arusti jutipï kimsa arunaka jaqthapitata: “jaya – mara – aru”, kamisatixa sapxirina jaqi aruwa sasina ukata, ukhama amuyatasti saspapï sinti jayamararu sasa;
b) Sawinaka uñakipasinsti saraksnawa: chullpanakata jutiritanwa sasina; chamak pachata jutiritanwa sasinsa. Ukhamachi ukasti saña munaspapï markjamaxa sinti jayamaranitasa.
c) Jaqi takt’a uñxatasina ukhamaraki lurawinaka uñakipasinsa saraksnawa: sinti jaya maranitanwa sasina. Ukhama amuysna Tiwanaku, Qhunqhu Wankani juk’ampinaka uñakipasinsa. Aka amuyanaka uñakipasinsti jisnawa aymara markaxa sinti jaya marani markawa sasina.
Aymara saphi, ch’ullqhi sarawinakasasti janiwa chhaqhatäkiti jan ukasti pachpakiskiwa, janiwa chhaqhayapkiti ispañulanakasa ni q’ara Bolivia marka apnaqirinakasa. Machaqa markasti janiwa chhaqhayatawaykiti jan ukasti jisk’achata, ch’ama ch’irwsutasa sarnaqaskakitaynawa, ukampisa, wali ch’amañchapxiritayna kunapachatixa Julian Apasaxa, Bartolina Sisa achachilampi awichampixa p’iqinchatayna jach’a unxtasiwinaka, ukhamarakiwa sartasipxatayna Santusa Marka T’ula jilatampisa uraqinakasa Bolivia markata kutiqäsxañataky, jiwaspachpa apnaqasiña kunkimpi. Janipï arknaqawinakasa utjkatayna ni chhukt’asina militaranakampi illapt’asina pachanakansa kamisatixa 1921 marana utjatayna ukampisa ch’ullqhi amuyanakaxa chhaqkataynatixa, antisasinsa juk’ampikiwa ch’amañchasitayna.
Uka sarawinkasti pachpa jakawisata yatiqatawa. Kamisatixa chacha-warmi mayaru tukt’ata lup’iwi ayllu tamana, uywirinaka, munañaninaka tamansa jakasina kupinkasasa ch’iqankasasa, alaya jakirinakampi aynacha jakirinakampisa mayaki sarnaqasiñasa pachpaskiwa. Kamisatixa jakaskaki wiñayataki iyawsawinakasasa, jaqina thakhi sarawinakapasa jakaski ayllu taypina. Aymara qullana jakawixa jiwasampi chikaski kawkisaya yaqha markata jutiri amuyanaka, yatichawinakasa t’unjaña munapchisa. Antisasinsa jisnawa kunjamasa uka jani suma uñt’ata kamachinaka uñakipasinxa yatiqsna juk’ampi sarawinakasa ch’amañchañataki, jiwaspachpañasataki.
Machaqa markasasti jichapachaxa wasitatawa uraqipsa, marka sarasiwipsa kutikipt’ayasiski. Kunjamatixa ut’ayata Marka de Ayllus y comunidades Originarias de Jesús de Machaqa ukhamaraki Marka de Ayllus y Comunidades de Parcial Arriba tayka tantachawinakampi ch’amañchapxi municipio ut’ayañataki, ukhamaraki autonomía kunkimpisa. Jach’a kawiltu mathapiwinakawa kunkanchata aka markanakaxa nayraru satantañanakapataki.
Machaq amuyt'anaka
-
Inalmamana aski yänakapa. Néstor Calle Pairumani.
Inalmama jan ukaxa kukamama (Erytroxilum coca), jayani marani ch’uxna quqawa, jichhapachanakaxa yatisiwa niya 4000ni maranitapa. ... -
Wakisiwa yatiyaña lurawinaka Catalunya markana
Wakisiwa yatiyaña taqi lurawinaka ukhamaraki amtawinaka utjki Aymara Markaru Yanapt'iri TAntachawina khaysa Catalunya markana, aruskipt'aña ... -
Nayra Markanakaru jiskt’awi tuqita. Mauricio Díaz Vidaure. CEJIS
Jach’a marka utt’ayañasti Estado sutini, wakisiwa pä tuqita uñakipaña, markachirinaka tuqita ukhamaraki pachpa Estado tuqitsa, ... -
Iwija chaluna. Leandro Quispena qillqata, JAQI ARU
Yapump uywamp jakasirinakan sarnaqawipax kunayman sarawiniwa. Jupanakax yatipxiwa, kunayman manq’anak wakicht’asiña. Ukatwa, kunjamas iwij chalunxat ...





