"Saber que todo lo que nos pasa es lo mejor que nos puede ocurrir”.

“Hacer realidad que vivir estimando a la gente es lo único que vale la pena en la vida”.
 
Pepe H

Uraqinakasamp kamachinakampi

Machaqa markanakasti Jesús de Machaqa ukhamaraki San Andrés de Machaqa, Santiago de Machaqasa nayra qullana markanakawa. Aka markanakasti imasipxataynawa nayra qillqata papilanaka, ukanakasti parliwa kunjamatixa achachilanakaxa qurimpi alapxatayna khaysa ispaña markata, kikparakiwa Bolivia markatsa mayipxiritayna uraqi jan aparayasxañataki alasinsa jan ukasti papilanaka uñachayasinsa. Jichha qhipa maranakansti Jesús de Machaqa markasti qalltatanapï qullana uraqisaxa territorio indígena y autónomo, sata uñt’ataxaspa uka tramitinaka kamisatixa pachpa jach’a kamachina qilqataki ukaru uñtasjama. Ayllunaka uñapipatasti uñjaraksnawa  titulaciones comunitarias uñt’atañaka, yaqhipanisti imasipkataynawa “proindiviso” ukanaksa, ukatxa jichha pachaxa uñt’ataraki  Tierras Comunitarias de Origen (TCOs) sutimpisa. Ukanaka uñakipasawa amtapxatayna mathapiwinakana autonomía indígena originariyuxañani sasiña.

 

awallamaya chaka webMachaqa qullana markasti jikxatasiwa pachpa qullasuyu sata uñt’ata qullana uraqina, Titiqaqa wiñayquta niya aynacha tuqi thiyana. Yaqha markanakatsa sipansa sinti alaya tuqinkiwa niyapuni 3815 ukata  4827 ukakama chillqa jisnawa lamara qutata Desaguadero jach’a jawiraru,  Titiqaqa mik’ayata  mistunki ukhata qalltsina Kimsa Chata ukhamaraki Chïlla jach’a qullukama. Ukatpï walja ayllunakana uraqipaxa qulluta pamparu purixa, ukampiwa jilpacha markachiristi taqi chaqaru yapuchasi uywasirakisa, ukatxa utjarakipï quta thiyana jakasiri markachirinakaxa. Pachpa uraqinakapï chhijllixa uywaña tuqitsa ukahmaraki yapunakatsa, alaypacha uraqinakanxa utjiwa uywa uywachasiña, aynacha tuqinsti utjaraki yapuchasiñasa, lichi uywa uywasiñasa  ukhama.

 

Utjarakiwa Machaqa markanxa juntuta apaqasina uraqinaka ukhamaraki sapa mayni apnaqasiña uraqinakasa. Kunatixa sapa mayninki ukasti uñt’atarakiwa sayaña sata sutimpi, ukampï sapa markachirisa qamasixa, utanaksa lurasi ukhamaraki uywanaksa annaqasi, yapuchasisa  ukhama. Sayaña uraqisti janiwa sinti jach’akiti, inasa yaqhipa chaqanxa jach’pachachi ukampisa uraqitjamaraki: sümpacha uraqinakawkjasti jisk’itanakaki, qala ukhamaraki ch’alla uraqinakasti jach’anakarakiwa uñanaqi ukampisa janiwa aski yapuchanjamakiti. Ukatxa utjiwa aynuqa sata uraqinaka, ukas uraqinakasti taqinina apnaqatarakiwa. Sapa markachiriwa uñt’asi qallpa uraqinakapa laki taypina jan ukaxa saraksnawa aynuqa taypina. Sapa markachirirakiwa yapuchasi maya, paya jan ukaxa kimsa marsa, ukatxa uka qallpanakaxa uñtanikxiwa, khititixa ukhana sayañanichi ukawa uka uraqinakata uywachasi. Juntuta irnaqasiñawa uka qallpanakaxa, janiwa sapa sapatakikiti, aynuqasti taqininkarakiwa.

 

Kunapachatixa markachirinakaxa jilxatxi ukatsti uraqinakasa jiskarusa tükaspa ukhamarakiwa. Wawanakaxa yapuchasiña muni, jalanuqasiñasa utji, uraqixa, sayañasa t’aqanuqataxi ukapachaqa pisina jakasiñaxa utxi, ukapacharakiwa machaqa uraqinakasa munataxi. Ukatpï jaya markaru ch’amjasiri sarañasa juk’ampi utjxixa. Ukatpï nayra amtawinakasa wasitata arsutaxa: Janira revolución del 52 sata utjkana ukapachasti Machaqa Markaxa uraqinitaynawa qhirwa tuqina, yunga tuqinsa, uka reforma agrariampiwa sayañanakaru jist’antata jakasitaxi, wakisiwa aka tuqitxa sumpacha amuykipasiña.

Mapa de Jesús de Machaqa

Mapa de San Andrés de Machaqa