
Yatxatawimp yatiyañampi
A. YATXATAÑATA
Aka chaqansti arust’atawa kunatixa yatichañanaka, yatiqawinaka utjki uka tuqinakata, janiwa qhanañchkitiki kunjamasa thakhi tuqixa markachirinakaxa yatiqapxtan uka tuqinakatxa, aymara markana markachirinakasti pachpa markata, sarawinakata yatxatiri markawa, uka tuqitsti, urasaparuwa yatiyataskani.
Kunapachatixa Chaco guerraxa tukuyxatayna (1932-1935) ukapachatpachawa qullana markasana qalltawayapxatayna yatiqaña utanaka ut’ayañampi, pachpa ch’amanakapampi, pachpa amuyanakapampi ukhamaraki pachpa yänakapampisa. Warisat’a, Qaqingura ukhamaraki Sullkatiti Qhunqhu Jesús de Machaqana uka jach’a utanakaxa qhipaaskataynawa; nayraqataxa utjataynawa yatiqaña pachpa utjawinakana, jisk’pacha utanakana, jamasata yatiqañanaka, arumanaka yatiqañanaka tunatixa janipï yatiqañaxa iyawsatakataynatixa Bolivia marka irpirinakanxa. Yatiqañaxa juchataynawa yatiqañaxa, janiwa jichhjamakataynati.
1952 marana jach’a unxtasiwi utjkatayna ukapachatsti, juk’ampiwa yatiqaña utanakaxa jikikiptatayna. Niya 1969 maransti, kunkasta jila yatiqañ utanakanpï yatiqañaxa utjawayxataynaxa; sañani Sullkatiti Lawaqullu” yatiqaña utaxa ut’ayasitaynawa khaya 15 julio juyphipacha phaxsina 1955, ukhamaxa yaqha chaqanakansa utjarakitaynapï. Qalltansti, uka yatiqaña utanakansti janipï utjkataynatixa yänakaxa, qalanaki qunt’asiñatayna, qala patxanaki qilqasiñataynasa, utanakasa, ñiq’ita jicchumpita ut’ayata, ukhamansa kunasa, sinti yatxataña munapxiritayna, wali ch’amampiwa jutapxiritaynasa jaya utjawinakapata ukhama.
Jicchurunakansti, Jesús de Machaqa markasanxa waljaninakarakixa yatiqaña utanakanxa yatxatasipki. Jakuthapiwinakaxa siwa 4.000tsa jilpachaniwa qilqayatapxï sasa (sañani 4.036 yatiqirinaka qilqayata, PDM 2009) taqi kasta kursunakana yatiqañapataki. Yatiqirinakasti jakuthapitawa 28%, sapa patakata 28ni ukhama 2009 marana. Municipio tuqixa yatanwa utjatapa qhisqatunka qhisqani yatiqaña utanaka wakt’ayata:
12ni Yatiqaña utanaka 6tiri, 8quri kursukama, ukatsti,
Niya taqpacha yatiqaña utanakasti públicas jan ukaxa taqinina sasa uñt’ataraki, juk’anikiwa privadas sata uñt’ataxa utjatayna.
Juk’ampi Yatiqaña utanaka tuqita
Utjarakiwa yatiqañanakaru yanapt’iri wakicht’ata tamanaka, mayasta satawa Centro de Apoyo a la Educción Machaqueña (CAEM), yatiqañaru yanapt’iri tama sata. Uka tamasti irnaqxataynawa niya 15ni maranaka. CAEM sata tamasti yanapt’ipï yatiqaña utanakaru yatxatiri wawanakarusa walja kasta yanapanakampi:
- Jisk’a k’añaskituxa wawanakaruwa q’ipnaqi Machaqa markana: Uka jisk’a k’añaskituwa wawanakaru q’ipxaruwayi markasana yänakapa, jakawinakapa, lurawinakapa uñacht’ayañataki Machaqa markasana ukhamaraki jaypacha tuqinakarusa, marana maykuti. Jach’a markanaka tumpatasti jilpacha Tiwanaku, Iruhito ukhamaraki Mallasa ukhanaka.
- Utjarakiwa pachpa CAEM ukana wakt’ayata uatiqawinaka. Computadoranaka tuqita yatiqañanakawa utjatayna, cursillunaksa lurapxiritayna taqi kastanakata, juk’ampisa pankanakata ullart’aña, vidionaka uñjt’aña wakt’ayawinakasa utjarakitayna.
- Sapa marawa wakt’ayapxatayna colegio tukuyiri wayna tawaqunakataki jikt’asiwi amuykipañataki kunjamasa juk’ampi yatiqasipkakispa uka kunkimpi. Ukatakisti jawsapxiritayna jilatanaka kullakaanakaru, jupanakasti yatiyapxaspa kunjamasa juk’ampi yatxataña uka tuqinakata.
- Ukatxa utjarakiwa wakt’ayata yatichirinakaru yaanapt’añataki, amuyt’ayañataki, askina yatiqaña utanakana yatichapxañapataki.
-
Mä yaqha tantachawi yatiqaña tuqiru yanapt’iristi starakiwa Centro de Educación Técnica, Humanística y Agropecuaria (CETHA) sutini. Ukankirinakasti kawkiri markachirinakaxixa janira bachillerato sata yatiqaña tukuykatayna uka jilata kullakanakatakiwa, CETHAnwa laqaki tukuyxampi. Irnaqawipasti purt’arakiwa Jesús de Machaqa ayllunakaru ukhamaraki San Andrés de Machaqa ayllunakarusa. Wakiyawinakapasti akanakarakiwa:
- Pasiri 1993 -1994 uka maranakansti yanapt’asitaynawa ullaña qilqaña taqini yatiqañani uka amtana (campaña de alfabetización). - - Uywachasiña tuqita ukhamaraki yapuchasiña tuqita yatxatawi. Ukampisti amtatarakiwa askiru Machaqa markana nayraru mistuñapataki.
- - Ch’ukuña, sawuña, p’itaña tuqita yatxatañasa utjarakiwa, ukampi yanapt’asiñataki, juk’ampisa kullakanaka tuqitakik.
B. YATIYAÑXATA
Yatiyaña tuqinakatsti saraksnawa, Jesús de Machaqa markanxa utjiwa walja radiyunaka, taqpachani pachpa Machaqa markataki. Mä radiyu wali uñt’ata ukhamaraki wali ch’amañchiri ukasti satawa Radio Machaqa FM 98.6, wayraru mistu pachpa Jesus de Machaqa markata. Uka radiyusti ut’asitaynawa khaya 1990 maranaka, kunapachatixa machaqa markanxa unxtasiña utjana “Plan de Desarrollo Regional”, juk’ampisa uñt’ata “Plan Machaqa” uka pachanaka. Qhipa maranakarusti, kunapachatixa CIPCA tantachawixa sarawayxatayna ukatsti uka radiyuxa Kawiltu jach’a tantachawiruwa katuyatäxatayna, jichhakamasa pachpa MACOJMA tantachawina irpxarutaskiwa.
Machaq amuyt'anaka
-
Inalmamana aski yänakapa. Néstor Calle Pairumani.
Inalmama jan ukaxa kukamama (Erytroxilum coca), jayani marani ch’uxna quqawa, jichhapachanakaxa yatisiwa niya 4000ni maranitapa. ... -
Wakisiwa yatiyaña lurawinaka Catalunya markana
Wakisiwa yatiyaña taqi lurawinaka ukhamaraki amtawinaka utjki Aymara Markaru Yanapt'iri TAntachawina khaysa Catalunya markana, aruskipt'aña ... -
Nayra Markanakaru jiskt’awi tuqita. Mauricio Díaz Vidaure. CEJIS
Jach’a marka utt’ayañasti Estado sutini, wakisiwa pä tuqita uñakipaña, markachirinaka tuqita ukhamaraki pachpa Estado tuqitsa, ... -
Iwija chaluna. Leandro Quispena qillqata, JAQI ARU
Yapump uywamp jakasirinakan sarnaqawipax kunayman sarawiniwa. Jupanakax yatipxiwa, kunayman manq’anak wakicht’asiña. Ukatwa, kunjamas iwij chalunxat ...




