
Inalmamana aski yänakapa. Néstor Calle Pairumani.
Inalmama jan ukaxa kukamama (Erytroxilum coca), jayani marani ch’uxna quqawa, jichhapachanakaxa yatisiwa niya 4000ni maranitapa. Unstataynawa qullana qhirwa uraqinakasana.
Suma uñakipatasti jikxatasiwa 14ni aski yänaka, alcaloides sata uñt’ata. Ch’amañchiri yänakani (aminoácidos), jisk’a yänaka jañchisaru yanapiri (vitaminas) A, B1, C ukhamaraki E, mayaxa tiamina sata, niacina satasa ukhamaraki riboflavina sata kuna, uka yänakapï ch’uxña inalmamaruxa sinti phuqhatakaspasa ukhamaru uñanaqayixa mayni quqanakata sipansa, ukatxa yanapataynawa janchixa umaniñapataki. Yanaparakitaynawa toxinas jan wali yänaka chhaqhayañansa, jani walinaka janchisataki t’unjasinsa.
14ni yänakawa jikxatasi (compuestos químicos) jichhapacha uñt’ata:
1ri. Atropina sata, ukasti ut’ayatawa ácido trópico ukhamaraki tropina ukanakampi, uka yästi yanapt’iwa wañt’ayasina kawkhanakatixa samanaxa utjki ukhanaka, chuymaru ukatxa, qullurusa yanaparakitaynawa. Chhaqtayiritaynawa acetilcolina (neurotransmisor) yänakarusa ukhama.
2ri. Benzoína sata: Uka benzoinasti ch’amañchataynawa janchiru ukatxa janirakiwa manq’aña yänaksa thujsantaykataynati, qullatyna gastritis ukhamaraki úlceras sata jan walinaksa.
3ri. Cocaína sata: ukasti uñt’atawa éster metálico de la benzoilegonina sata sutimpi, ukaxa saña muniwa janiwa usuykiti ukhamaraki jark’akiri t’ajinakatsa.
4ri. Cocamina sata: kikpakiwa yanapt’atayna jani t’ajinakaxa juk’ampiñapataki cocainaru yanapt’asina.
5ri. Conina sata: Ukasti laka t’ajinaka apaqiritayna, anestésico sataraki.
6ri. Egonina sata: ukasti jutataynawa carboxilado de la atropina ukata, (apnaqasitaynawa qullaña tuqinxa sinti usutaxtan ukhanaka), lik’i ukhamaraki qhusqhu yänaka t’unjiritayna wilaru mantañapataki, yanapiritayna wilasa taqi chaqaru puriñapataki.
7ri. Globulina sata: ukasti uñt’atawa cardiotónico sutimpi, yanapataynawa oxígeno utjañapataki wila saranakana, apaqiritaynawa qaritanaka “soroxchi” sta uñt’ata (mal de altura).
8ri. Higrina sata: Ukasti yanapataynawa thusunqalla utjañapataki kunapachasa wañsuña muni ukapacha.
9ri. Inulina sata: Ukaxa yanapataynawa mulla ukatuqiru (mulla phalla), askina sarañapataki. yanapt’arakiritayna k’iwchana askinkañapataki, ukatxa yanapatayna mirkhanaka chhaqhayañatakisa. Janchita jani walinaka apsuñansa yanaparakitaynawa (diurético). Niyasa vitamina B 12kaspa ukhamarakitaynawa, kunatixa yanapataynawa wilaxa ch’amaniñapataki.
10ri. Papaína sata: uka yästi manq’anaka khisthujañana yanapiritayna (papayaxa yanaparakiwa) catepsina animal ukakaspasa ukhamataynawa.
11ni. Pectina sata: ch’amthapiri kunapachatixa wich’u usu utjki ukapacha; vitamina E ukampixa yanapataynawa melanina utt’ayañana.
12ni. Pyridina sata: yanapataynawa p’iqina utt’ayañana ukhamaraki irnaqawinakapana, wila p’iqiru, lixwiru puriyiritayna.
13ni. Quinolina sata: Uka yäxa jark’aqataynawa laka ch’akha usunakata, ch’amañchatayna laka ch’akharu fósforo ukhamaraki calcio ukampisa.
14ni. Reserpina sata: Ch’akhanakaruwa ch’amañchiritayna, wila thakhinakansa yanapiritayna askina puriñapataki taqi chaqaru.
Suma yatitawa kunatixa inalmamaxa qamq’atapa. Mä yatxatawi luratayna Harvard univesidadaxa khaya 1975ni marana, Messers, Duke, Olik ukhamaraki Plowman sata yatxatirinakana, "inalmamana aski yänakapa manq’a tuqinxa", uñacht’ayiwa akhullisina sapa uru 100 gramos ukkhaxa saña muniwa 60ni mgrsa sapa uru manqksa ukhama calcio tuqita.
Sapa 100 gramutxa, jan ukaxa 5 laphinakanxa utjataynawa:
Nitrógeno total 20.06 mg.
Alcaloides totales no volátiles 0.70 mg.
Grasa 3.68 mg.
Carbohidratos 47.50 mg.
Beta caroteno 9.40 mg.
Alfa caroteno 2.76 mg.
Vitamina C .. 6.47 mg.
Vitamina E .. 40.17 mg.
Tiamina (vitamina B 1) 0.73 mg.
Riboflavina (Vitamina B 2) 0.88 mg.
Niacina (factor p.p) 8.37 mg.
Calcio 997.62 mg.
Fosfato 412.67 mg.
Potasio 1.739.33 mg.
Magnesio. 299.30 mg.
Sodio 39.41 mg.
Aluminio 17.39 mg.
Bario 6.18 mg.
Hierro 136.64 mg.
Estroncio 12.02 mg.
Boro 6.75 mg.
Cobre 1.22 mg.
Zinc 2.21 mg.
Manganeso 9.15 mg.
Cromo 0.12 mg.
Machaq amuyt'anaka
-
Inalmamana aski yänakapa. Néstor Calle Pairumani.
Inalmama jan ukaxa kukamama (Erytroxilum coca), jayani marani ch’uxna quqawa, jichhapachanakaxa yatisiwa niya 4000ni maranitapa. ... -
Wakisiwa yatiyaña lurawinaka Catalunya markana
Wakisiwa yatiyaña taqi lurawinaka ukhamaraki amtawinaka utjki Aymara Markaru Yanapt'iri TAntachawina khaysa Catalunya markana, aruskipt'aña ... -
Nayra Markanakaru jiskt’awi tuqita. Mauricio Díaz Vidaure. CEJIS
Jach’a marka utt’ayañasti Estado sutini, wakisiwa pä tuqita uñakipaña, markachirinaka tuqita ukhamaraki pachpa Estado tuqitsa, ... -
Iwija chaluna. Leandro Quispena qillqata, JAQI ARU
Yapump uywamp jakasirinakan sarnaqawipax kunayman sarawiniwa. Jupanakax yatipxiwa, kunayman manq’anak wakicht’asiña. Ukatwa, kunjamas iwij chalunxat ...
Sitixa munasma ucht'aña qillqatanakama apayanipxita uka wakicht'awima juk'ampi aruskipt'añataki.




