
Nayra Markanakaru jiskt’awi tuqita. Mauricio Díaz Vidaure. CEJIS
Jach’a marka utt’ayañasti Estado sutini, wakisiwa pä tuqita uñakipaña, markachirinaka tuqita ukhamaraki pachpa Estado tuqitsa, wakisiwa pä saphi amuyt’anaka uñakipaña: mayiristi kamisatixa markachirinakaxa tantasitapxi, irnaqapxi taqpachani ukasti pachpa Estado ukarakiwa ukatxa, payïristi, kamisatixa Estado p’iqirinakaxa awkikaspasa ukhama irpharupxi aski amuyanakampi juk’ampisa iyawsata taqininsa ukhama.
Kunapachatixa utjawayi chhillawinaka pasiri 4ri uru saraqata llamayu qalta phaxsina, ukhamaraki marka tantachawinakana mayiwisa (recursos naturales), ukanakasti jani phuqhataki kunjamatixa kamachinakaxa saski phuqhaña sasina, uñjañasapï kunjamasa utji t’aqxtäwi Estado p’iqirinakana lurawinakapa ukhamaraki kawkiri amuyanakatixa pachpa markachirinakata utji ukanakata, kunatixa Estado Plurinacional utt’ayañäni satäkisa uka kunkinaka, ukasti saña muniwa askiru puriwinaka thaqhaña.
Sañäni, kamisatixa Cochabamba markana utjawayi, kunapachatixa Conferencia Mundial de los Pueblos Indígenas sobre el Cambio Climático y los Derechos de la Madre Tierra sata jach’a mathapiwi utjkäna ukapachaxa, uñacht’asipï mayaki irnaqaña Estadompi ukhamarami Nayra Markanakampi, janiwa jasakaspati uka mayaki irnaqañaxa ukampisa wakisiwa mayaru puriña. Uka t’aqxtawinaka utjki ukasti saña munarakispawa Gobiernonkirinakaxa janiya chiqparu arsupchispati kunatixa utt’ayañaki uka “plurinacional” satakisa uka amtanaka.
Constitución Política del Estado kamachinaka taypinxa, mä saphi amuyaxa uka Estado Plurinacional utt’ayañatakixa siwa jiskt’añapini markanakaru, markanakaxa, nayra markanakasa chika irnaqañapawa aruskipasina uka kunqinaka jikikipañatakixa.
Kawki mayïwinakatixa utji markanakatxa Estado tuqiruxa janipï jani waliru uñajatañapakitixa jan ukasti, Machaqa sarawinaka ukhama uñt’atañapawa, Uka mayirinakaxa jila pachaxa lurapxiritaynawa jach’a markana qutuchawinaka tuqita, pachpa Estado p’iqirinakansa irnaqapxarakiritaynawa mayïwinakapa jikikipañatakixa. Uka amta jikikipawinakaxa phuqhasispawa kunapachatixa marka tantachawinakaxa ukhamaphan sani ukapacha Estado ukhamaphan sapxani ukapacha.
Ukatxa, panthasitaspawa kunapachatixa lup’itaspa Estado ukakiwa jikikipani sasaxa, ni jichhakamasa qhanakiti kunjamanisa ukaxa, janiwa arumpiki jikikipatakaspati, ukatpï jani arukiñapakitixa jan ukasti utt’ayaña mä pita yanapt’iri kamachinaka tantachawinakampi chika.
Amuyt’añaspawa wakiyawinaka, kunatixa juti movimiento indígena originariona mayïwinakapata, kunatixa kamachixa utjki Consulta Previa sata sutini uka, jikt’awixa qhanapï kamachinakana, kawki irnaqawinakasa jan ukaxa amtanakasa jikt’atañapawa saski Art. 352ni Constitución Política del Estado jach’a makachina, ukatpï markanakachirinakaxa yatipxañapaxa uraqina utjki uka yänakatxa (mineros e hidrocarburíferos), ukatwa sataski jani Estado sapaki irnaqkaspati jan ukasti marka tantachawinakampi kuna.
Jichhaxa ukhamaxa, kamachinakampixa jiskt’awi ukhamaraki yanapt’asiñampi, jikxatataspawa marka tantachawinakana uyawsawipa, juk’ampisa jikxatataspawa askinaka, sañani, aka kasta irnaqawimpixa Nayra markachirinakaxa janipï uñchukirikikaspatixa jan ukasti yanapt’asiri qulqichasiña tuqina, ukhamaphanaya sañansa taqi kasta amtawinakana,ukampisti sumpacha apnaqataspawa jichhapachataki ukhamaraki qhipa pachanakatakisa, aski markachiritaki ukhamaraki pachamama uraqitakisa. Uka amuyanakampixa mayacht’ataspawa jichha qulqichasiña tuqi ukahamraki nayra irnaqaña qulqichasiña juk’ampisa markanakana amuyt’apampi, ukama amtawinakawa machaqa Estado utt’ayatanxa utjañapa machkachirinakaparu jach’anchasina, uraqirusa.
Uka jiskt’awinaka utjañapatakixa nayraqataxa munasiwa yatiña, lurawi amtanakata suma wakt’ayata, ukaxa jichhakama janirawa tujkiti, suma yatisakkiwa chiqpacha amuyt’anakasa aruskipt’ataspa askina apnaqañataki markana yänakapa, tukuskiri yänaka, kunatixa ukakirakiwa qulqichasinjamaspa markpachatakixa.
¿Wakisiti asikina amuykipt’aña suma, qhana saranaka irnaqawinaka qulqichasiña tuqina? Jani utjañapataki inaki amtanaka kunjamatixa Cochabamba jach’a jikthaptawina amuyt’anakaxa jiwasatakikiwayi, ¿Kuna kasta sarawinakasa wakiyañaspa taqinisa jaqjama uñajasiñataki?. Uka amtanaka utjawayki Jach’a jikthaptawixa jani amtakiñapakiti jan ukasti, ch’ama chuririñapa askiru phuqhayañataki.
Autonomías indígenas sata kamachinakasti jach’a thakhikaspasa ukhamawa aka machaqa Estado tuqinxa mä derecho satawa Nayra markanakana yanapt’añapaxa ukhamaraki sarnaqasiñasa sarawinakaparjama, ukatpï Jiskt’aña ukhamaraki Yanapt’asiñaxa ch’amañchatañapa uka Estado Plurinacional y Autonómico sata utt’ayañataki aka proceso satakixa uka saranxa.
Utjiwa, aka proceso de cambio sata sarawinxa lurañanaka janira phuqhatakiti Estado irpirinaka tuqita ukatxa utjarakipï indígenas y originarias tantachawinakata lurawi amtanaka mayiña, uka mayiwinakasti legítimas ukhamaraki legales ukhama uñt’atawa, ukampi machaqa Estado jikikipañataki.
Machaq amuyt'anaka
-
Inalmamana aski yänakapa. Néstor Calle Pairumani.
Inalmama jan ukaxa kukamama (Erytroxilum coca), jayani marani ch’uxna quqawa, jichhapachanakaxa yatisiwa niya 4000ni maranitapa. ... -
Wakisiwa yatiyaña lurawinaka Catalunya markana
Wakisiwa yatiyaña taqi lurawinaka ukhamaraki amtawinaka utjki Aymara Markaru Yanapt'iri TAntachawina khaysa Catalunya markana, aruskipt'aña ... -
Nayra Markanakaru jiskt’awi tuqita. Mauricio Díaz Vidaure. CEJIS
Jach’a marka utt’ayañasti Estado sutini, wakisiwa pä tuqita uñakipaña, markachirinaka tuqita ukhamaraki pachpa Estado tuqitsa, ... -
Iwija chaluna. Leandro Quispena qillqata, JAQI ARU
Yapump uywamp jakasirinakan sarnaqawipax kunayman sarawiniwa. Jupanakax yatipxiwa, kunayman manq’anak wakicht’asiña. Ukatwa, kunjamas iwij chalunxat ...
Sitixa munasma ucht'aña qillqatanakama apayanipxita uka wakicht'awima juk'ampi aruskipt'añataki.




