
Wak'a achachilanakan arupa: Jesús de Machaqa, la Marka rebelde
ASTVALDSSON, Astvaldur (1997).
La Paz, Bolívia: Cuadernos de investigación, Nro.54, CIPCA.
Aka qillqatasti, Las voces de las Wak'as sata sutini, uñacht’ayistuwa kunjamasa saphintatasa aymara markasaxa, kunatixa sañaki iyawsawi tuqita ukhamaraki tantachasiwi sataki tuqitsa, uka pä amuyansti uñjsnapï ch’ullqhi amuyanaka markjama sarñaqañasana: Amuykipiwa jiwasana qutuchasiñanaka utjkistu ukata ukhamaraki munañani uywirinakasa utjkistu ukanakatsa, kunatixa sataki wak'as achachilas ukanakata. Uka amuyawisti sinti askipï sarawisanxa ukatpï jaya markanakatsa jutapxixa juk’ampi yatxatañatakixa, jupanakasti thaqhapxiwa kawkhansa utjaski nayra sarawinaka, Machaqa markasasti janipï sasrawinakapa chhaqhayaskitixa, ukatpï yatxatirinakasa jutapxixa.
Wakisiwa juk’ampi jiwaspachpa yatxataña. Yaqha tuqita jutirinakasti amuyapxa qananchiwa ukampisa, janjawa jiwasana lup’iwinakasxa sumpacha amuyapkaspati, kunapachatixa arüsa jaqukipapxixa janiwa chiqpacha amuyasakiti.
"...En realidad, muchos andinistas destacados han sostenido que con el concepto de wak’as denota genéricamente a lo sagrado en la religión y cosmología andina (por ejemplo, Duviols 1977a, Rostworowski 1983) y deseábamos examinar esta opinión. Este objetivo inicial sigue siendo el núcleo de nuestro estudio; pero, por razones que se irán percibiendo poco a poco, también se prestará mucha atención al estudio de las estructuras y procesos sociopolíticos aymaras. De hecho, las divinidades aymaras denominadas wak'a achachilas hasta el presente siglo han seguido desempeñando un papel decisivo en el ámbito sociopolítico de las comunidades aymaras...". ..." (Astvaldur Astvaldsson).
Machaq amuyt'anaka
-
Inalmamana aski yänakapa. Néstor Calle Pairumani.
Inalmama jan ukaxa kukamama (Erytroxilum coca), jayani marani ch’uxna quqawa, jichhapachanakaxa yatisiwa niya 4000ni maranitapa. ... -
Wakisiwa yatiyaña lurawinaka Catalunya markana
Wakisiwa yatiyaña taqi lurawinaka ukhamaraki amtawinaka utjki Aymara Markaru Yanapt'iri TAntachawina khaysa Catalunya markana, aruskipt'aña ... -
Nayra Markanakaru jiskt’awi tuqita. Mauricio Díaz Vidaure. CEJIS
Jach’a marka utt’ayañasti Estado sutini, wakisiwa pä tuqita uñakipaña, markachirinaka tuqita ukhamaraki pachpa Estado tuqitsa, ... -
Iwija chaluna. Leandro Quispena qillqata, JAQI ARU
Yapump uywamp jakasirinakan sarnaqawipax kunayman sarawiniwa. Jupanakax yatipxiwa, kunayman manq’anak wakicht’asiña. Ukatwa, kunjamas iwij chalunxat ...





